Guido Alessandri,

Sapienza University di Roma

Personality Trait Change and Adaptations at Work: The Socializing Effect of a Strong Situation

Previous research suggests that early work experiences are associated with young adult personality development. Specifically, work experiences have been linked to changes in conscientiousness, emotional stability, and, for studies focused on military service, agreeableness. There is considerably less evidence for changes in openness to experience. A common thread in these studies, mostly conducted in the United States, Germany, Netherlands & Belgium, is their focus on the general effect of change in role status (i.e., being a student and then, becoming a worker, or being a worker and then, losing one's job). The nature of the dynamic processes leading to these changes after people transition into (or out of) their work role has been neglected in most prior research. We propose an integrative theoretical model linking personality trait change to two important role acquisition processes, namely organizational socialization and organizational identification. The idea is that personality change mostly occurs for fine tuning individuals’ personality profile to the proposed role model. Person-Environment fit plays a crucial role in this process, especially in those professions, like the military, where newcomers are exposed to strict behavioral rules proper of the so-called strong situations. Integrating the transactional perspective on work role acquisition, with the sociogenomic perspective on personality change, we propose that personality traits promote youths' organizational socialization by facilitating the key adaptive processes of organizational socialization and identification and thus reducing the discrepancy between the actual newcome profile and the role ideal profile.

Przemysław Bąbel

Uniwersytet Jagielloński, Instytut Psychologii, Zespół Badania Bólu

Teoria, głupcze! Od badań eksperymentalnych nad uczeniem i oduczaniem się bólu do uczeniowej teorii działania placebo

We współczesnej psychologii obserwuje się koncentrację na badaniach empirycznych, którym nie towarzyszy równie głębokie zainteresowanie rozwojem teorii. Brak teorii uważany jest zaś za jeden z głównych czynników odpowiedzialnych za kryzys replikacyjny, z którym zmaga się psychologia. Podobne skupienie się na badaniach empirycznych, a nie dociekaniach teoretycznych, widoczne jest w dziedzinie badań nad placebo. Wiele badań, w tym prowadzonych w naszym zespole, dowodzi, że za działanie placebo odpowiadają podstawowe procesy uczenia się: warunkowanie klasyczne, warunkowanie sprawcze i uczenie się przez obserwację. Chociaż zaproponowano kilka teoretycznych ujęć działania placebo, to propozycje te albo koncentrują się na jednym z procesów uczenia się, a zatem nie analizują wzajemnych relacji między nimi, albo nie w pełni odzwierciedlają aktualny stan wiedzy w dziedzinie. W szczególności, istniejące propozycje teoretyczne nie tłumaczą sprzecznych wyników badań, a te dotyczą tak fundamentalnych kwestii jak na przykład rola świadomości czy różnic indywidualnych w działaniu placebo wywoływanym przez procesy uczenia się. Ponadto, propozycje teoretyczne nie uwzględniają wielu czynników, których wpływ na działanie placebo wywołane procesami uczenia się został dowiedziony w badaniach empirycznych. Dlatego najwyższy czas, aby stworzyć teorię działania placebo, która nie tylko będzie odzwierciedlała aktualny stan wiedzy w dziedzinie, ale przede wszystkim pozwoli nadawać priorytet określonym kierunkom badawczym, formułować przewidywania, określać, czy nowe dane integrują się z dotychczasowymi liniami badawczymi czy nie, a w konsekwencji wymagają dalszych badań itd. W wykładzie podsumuję aktualny stan badań nad rolą procesów uczenia się w działaniu placebo i zestawię go z dominującym w dziedzinie badań nad placebo modelem teoretycznym. W ten sposób pokażę raport niezgodności między teorią i danymi empirycznymi, a w konsekwencji kierunki, w jakich zmierza konstruowanie uczeniowej teorii działania placebo oraz jej podstawowe założenia. Będzie to relacja z pracy w toku, której towarzyszyć będą mniej lub bardziej oczywiste odniesienia do naukowej drogi Profesora Jana Strelaua.

 

Barbara Gawda

Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie

Zróżnicowanie doświadczania emocji i leksyki emocjonalnej w pokoleniach cyfrowych. Badania kohortowe Polaków

Koncepcje generacji zakładają istnienie różnic pomiędzy pokoleniami cyfrowymi i wcześniejszymi. Zdaniem rzeczników tych koncepcji, osoby reprezentujące generacje Baby Boomers, X, Y i Z różnią się pod względem różnych parametrów funkcjonowania psychicznego. Przyczyn tego autorzy teorii upatrują w preferencjach co do częstości i formy korzystania z nowoczesnych urządzeń i technologii cyfrowych; osoby z pokoleń wcześniejszych tj. Baby Boomers i generacja X preferują komunikację bezpośrednią w przeciwieństwie do pokoleń Y i Z, które częściej korzystają z technologii cyfrowych. Tematyka ta wpisuje się szeroki kontekst rozważań nad stałością vs. zmiennością natury ludzkiej, a konkretnie w omawianych badaniach, dotyczy uniwersalności vs. zróżnicowania doświadczania emocji. W wykładzie podsumuję rezultaty kilkunastu badań z udziałem reprezentantów różnych pokoleń. Przedmiotem tych analiz będzie doświadczanie emocji z pięciu grup tj. radości, miłości, smutku, strachu, złości, oraz leksyka emocjonalna w odniesieniu do tych samych grup emocji. Doświadczanie emocji było mierzone technikami kwestionariuszowymi. Analizę leksyki emocjonalnej wykonano na materiale językowym pozyskanym dzięki technikom afektywnej fluencji werbalnej. Globalne rezultaty wskazują, między innymi, że przedstawiciele generacji cyfrowej 2.0 intensywniej przeżywają emocje pozytywne jak radość, ale i negatywne jak strach, zaś w ich leksyce emocjonalnej dominują określenia konkretne. Generacja Z w największym stopniu podlega oddziaływaniu współczesności, której cechami charakterystycznymi są „natłok informacji” i wzrost „wagi obrazu”. W tym kontekście warte rozważenia wydaje się, czy istniejące tradycyjne koncepcje w psychologii oraz narzędzia posługujące się tradycyjnym językiem, są przystosowane do opisu mentalności osób z pokoleń cyfrowych. Czy współczesna psychologia potrzebuje innej aparatury pojęciowej czy też odmiennego zaplecza teoretycznego, aby opisać sferę emocji u net-generation czy zrozumieć osoby z „cyfrowym DNA”. Rezultaty serii badań zdają się wskazywać na swoistą uniwersalność w zakresie doświadczania emocji u ludzi i jednocześnie pewne odmienności w zakresie środków ich wyrazu. Zaakcentuję także, iż koncepcja pokoleń wymaga rewizji w kontekście jej założeń nieopartych na rzetelnych badaniach naukowych i ograniczeń odnośnie generalizacji wniosków. 

 

Tomasz Jankowski

Instytut Psychologii KUL

Stabilne i dynamiczne aspekty samowiedzy. Integracyjny model adaptacyjnej koncepcji siebie

Sposób, w jaki ludzie myślą o sobie oraz to jak się spostrzegają stanowi, poza cechami, jeden z kluczowych elementów osobowości. Badania nad koncepcją siebie prowadzone są zazwyczaj w ramach jednego z dwóch komplementarnych podejść: pierwsze z nich dotyczy strukturalnych aspektów samowiedzy, podczas gdy drugie koncentruje się na procesach przetwarzania informacji o sobie. Podział ten nawiązuje do dualizmu obecnego w psychologii osobowości, który polega na przeciwstawieniu stabilnych vs dynamicznych, strukturalnych vs procesualnych, nomotetycznych vs idiograficznych aspektów osobowości. Jednym z wyzwań, jakie stoją przed współczesną psychologią osobowości, jest wypracowanie teoretycznych modeli łączących oba komplementarne ujęcia. Celem referatu jest zaproponowanie modelu, który—w nawiązaniu do cybernetycznej teorii wielkiej piątki oraz sieciowego ujęcia cech—integruje strukturalne oraz procesualne aspekty koncepcji siebie. Przedstawione zostaną założenia teoretyczne wyjaśniające w jaki sposób różnice indywidualne w zakresie takich zmiennych jak klarowność koncepcji siebie, czy też samoocena, mogą być implementowane w ramach dynamicznego modelu przetwarzania informacji o sobie. Omówione zostaną również wyniki badań empirycznych oraz symulacyjnych, które z jednej strony weryfikują trafność modelu, a z drugiej pokazują możliwości generowania na jego bazie nowych hipotez.

 

Edward Nęcka

Instytut Psychologii, Uniwersytet Jagielloński

Poznawcza psychologia różnic indywidualnych. Wczoraj, dziś, jutro

Psychologia poznawcza narodziła się 70 lat temu jako specyficzna odmiana klasycznej psychologii eksperymentalnej. Od samego początku ignorowała różnice indywidualne, a nawet traktowała je jako coś niepożądanego. W klasycznym układzie eksperymentalnym różnice międzyosobnicze są bowiem źródłem wariancji „niewyjaśnionej”. Kiedy Lee Cronbach (1957) pisał swój słynny artykuł o dwóch „dyscyplinach” naukowej psychologii, podejścia eksperymentalne i różnicowe nie miały w zasadzie nic wspólnego. Sytuacja nieco się zmieniła w latach 70-tych XX wieku, w związku z badaniami dotyczącymi związków inteligencji z czasem reakcji i rozwojem poznawczych modeli inteligencji. Dzisiaj łączenie podejścia poznawczego z eksperymentalnym jest powszechne, chociaż niekiedy mocno dyskusyjne. Silne wsparcie dla prób połączenia psychologii różnicowej z eksperymentalną psychologią poznawczą nadeszło ze strony neuronauki. W referacie będą zarysowane najważniejsze problemy związane z uprawianiem poznawczej psychologii różnic indywidualnych. Wychodząc od uwarunkowań historycznych, zastanowimy się nad obecnym stanem badań w tym obszarze, a następnie zaryzykujemy naszkicowanie możliwych trendów przyszłych badań.

 

Emilia Soroko

Wydział Psychologii i Kognitywistyki, Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu

Diagnozowanie zaburzeń osobowości w modelach dymensjonalnych – bieżące kierunki badań i praktyka kliniczna

Zmiana w konceptualizacji zaburzeń osobowości z modeli kategorialnych (koncentrujących się głownie na typach zaburzeń osobowości) na wielowymiarowe modele dymensjonalne (akcentujące poziom patologii osobowości oraz nasilenie patologicznych cech) wpływa na sposób prowadzenia badań w obszarze psychopatologii osobowości i ich zakres, a także na praktykę diagnostyczną oraz psychoterapeutyczną. Wyniki badań empirycznych demaskują obecny w modelach kategorialnych problem współwystępowania zaburzeń i heterogeniczność obrazu klinicznego. Ponadto współczesne badania nad codziennym funkcjonowaniem prowadzone przez częste próbkowanie doświadczeń (np. ecological momentary assessment) wyraźnie rewidują założenia o niezmienności zaburzeń osobowości w czasie, wskazując na zależność objawów i funkcjonowania od kontekstu, głównie od poziomu doświadczanego stresu oraz znaczeń nadawanych codziennym doświadczeniom. Badacze próbują ustalić reguły i uwarunkowania międzysytuacyjnej i wewnątrzsytuacyjnej dynamiki funkcjonowania osób z zaburzeniami osobowości. Ponadto opisywana jako wyłącznie dymensjonalna klasyfikacja zaburzeń osobowości ICD-11 wkracza do praktyki w krajach zrzeszonych w WHO, przyczyniając się do rewizji kompetencji diagnostycznych i potrzeby ponownego przemyślenia związków modeli dymensjonalnych z teoriami wyjaśniającym mechanizm i genezę zaburzeń. Wykład ma na celu poddanie refleksji natury zmiany w konceptualizacji zaburzeń osobowości oraz jej konsekwencji na polu badań naukowych w obszarze badań podstawowych i badań nad diagnozowaniem, a także jej wpływu na praktykę kliniczną psychologów. 

 

 

Marcin Zajenkowski

Wydział Psychologii, Uniwersytet Warszawski

Czym jest subiektywna inteligencja? Różnice indywidualne w postrzeganiu własnych zdolności i ich rola w funkcjonowaniu człowieka

Inteligencja to ogólna zdolność od dużym praktycznym znaczeniu. Badania wykazały, że łączy się ona z sukcesem w wielu dziedzinach życia takich jak szkoła, praca, dochód, czy nawet zdrowie i długość życia. We współczesnym świecie pojęcie inteligencji zyskało ogromną popularność a przekonania, które ludzie mają na jej temat wiążą się z samooceną, dobrostanem i osiągnięciami akademickimi. Prezentacja skupia się na trzech pytaniach: 1. co wiemy na temat własnej inteligencji i inteligencji innych ludzi?; 2. co determinuje przekonania na temat inteligencji?; 3. jakie znaczenie ma postrzeganie własnej inteligencji dla codziennego życia? Przedstawione zostaną wyniki badań własnych i cudzych, które dostarczyły częściowych odpowiedzi na te pytania. Po pierwsze, wykazano, że ludzie mają tendencję do przeszacowywania zarówno inteligencji własnej, jak i inteligencji własnych partnerek/partnerów. Jednocześnie, wyniki badań własnych i zaproponowane analizy pokazały, że poziom obiektywnej inteligencji nie wiąże się z mniejszym lub większym przeszacowywaniem, wbrew tzw. efektowi Duninga-Krugera. Po drugie, spośród determinant osobowościowych, cechą, która najsilniej wiąże się z (pozytywnie) postrzeganą własną inteligencją jest narcyzm wielkościowy. Ten wynik uzyskano zarówno w badaniach korelacyjnych (na próbach dorosłych i adolescentów), jak i eksperymentalnych: pozytywna informacja zwrotna na temat IQ badanych, zwiększała ich chwilowy stan narcyzmu. Przeprowadzone badania skłaniają do pewnych wniosków na temat natury subiektywnej inteligencji. Z jednej strony, potoczne pojęcie inteligencji może zawierać pewne komponenty narcystyczne, z drugiej zaś, pozytywny obraz własnych zdolności jest warunkiem koniecznym dobrostanu psychicznego.

 

Maria Cyniak-Cieciura, Wojciech Łukasz Dragan, Bogdan Zawadzki: "Regulacyjna Teoria Temperamentu Profesora Jana Strelaua: przeszłość - teraźniejszość - przyszłość".

 

Bogdan Zawadzki

Wydział Psychologii, Uniwersytet Warszawski

Profesor Jan Strelau: Człowiek i Dzieło

W prezentacji na tle drogi życiowej oraz osiągnięć naukowych i organizacyjnych Profesora Jana Strelaua zostaną przedstawione główne tezy Regulacyjnej Teorii Temperamentu (RTT). Teoria ta była intensywnie rozwijana przez Profesora przez ponad 50 lat oraz zyskała sobie dużą popularność w rodzimych i międzynarodowych badaniach psychologicznych. Stanowiła też dogodny teoretycznie punkt wyjścia dla badań z zakresu biologicznych podstaw zachowania, stresu czy zaburzeń psychicznych. Jej implikacje dla wybranych kierunków badań będą zarysowane w prezentacji, zaś uzyskane wyniki badań przedstawione w kolejnych referatach. Na tle podsumowania dotychczasowych, w tym aktualnych ustaleń badawczych, zarysowane zostaną także perspektywy dalszych badań w przyszłości.

 

Wojciech Łukasz Dragan

Wydział Psychologii, Uniwersytet Warszawski

Biologiczne korelaty cech wyróżnionych w Regulacyjnej Teorii Temperamentu

Regulacyjna Teoria Temperamentu (RTT) traktując temperament jako wytwór ewolucji biologicznej, uznaje czynniki genetyczne, ale też mechanizmy neurofizjologiczne i biochemiczne za istotne wyznaczniki zachowania. Identyfikacja biologicznych korelatów temperamentu obejmuje dwa główne nurty badawcze. Pierwszy z nich obejmuje analizy genetyczne, drugi zaś badania z wykorzystaniem metod neuroobrazowania. W swoim wystąpieniu przedstawię podsumowanie dotychczasowych badań genetycznych, szczególnie tych, które wykorzystywały metodę tzw. genów-kandydatów. Dokonam również przeglądu prac opartych na metodzie funkcjonalnego rezonansu magnetycznego. Omówieniu wyników dotychczasowych badań towarzyszyć będzie ich krytyczna analiza, ze szczególnym uwzględnieniem ograniczeń metodologicznych. W podsumowaniu przedstawię możliwe i konieczne dalsze kierunki badań nad biologicznymi uwarunkowaniami temperamentu (wykorzystanie metody całogenomowych badań asocjacyjnych oraz badania strukturalne mózgu).

 

Maria Cyniak-Cieciura

Wydział Psychologii, Uniwersytet Społeczno-Humanistyczny

i Bogdan Zawadzki

Wydział Psychologii, Uniwersytet Warszawski

Temperamentalny czynnik ryzyka rozwoju zaburzeń psychicznych

Temperamentalny czynnik ryzyka (TCR) oznacza cechę temperamentu lub konfigurację cech, które same lub w interakcji z innymi, intensywnymi lub długotrwałymi, czynnikami zwiększają ryzyko rozwoju objawów zaburzeń zachowania, przystosowania i patologii. Teza postulowana przez Regulacyjną Teorię Temperamentu (RTT) dotyczy temperamentu jako czynnika ryzyka w sytuacji nieefektywnej regulacji stymulacji lub braku koherencji temperamentalno-osobowościowej.  W trakcie wystąpienia przedstawione zostaną wyniki dotychczas przeprowadzonych badań nad relacją cech temperamentu w ujęciu RTT Prof. Jana Strelaua. Rezultaty tych badań wskazują na to, iż osoby, które rozwijają objawy  zaburzeń psychicznych charakteryzują się przede wszystkim obniżonymi możliwościami przetwarzania stymulacji. Teza dotycząca regulacji stymulacji nie znalazła jak do tej pory pełnego potwierdzenia w wynikach, gdyż regulacja stymulacji okazała się odgrywać istotną rolę tylko w przypadku osób o małych możliwościach przetwarzania stymulacji i jedynie w przypadku niektórych problemów natury psychicznej. Przeprowadzone badania dotyczą takich grup zaburzeń jak: zaburzenia osobowości, zaburzenia nastroju, zaburzenia lękowe, schizofrenia, zaburzenia odżywiania, zaburzenie obsesyjno-kompulsyjne, zaburzenie ze spektrum autyzmu oraz PTSD (prezentowane w oddzielnym wystąpieniu). Przyszłość badań nad RTT w obszarze psychologii klinicznej leży w złożonej metodologii badawczej oraz oparciu się na dobrze zdiagnozowanych próbach klinicznych. Konieczne jest przeprowadzenie badań podłużnych, pozwalających nie tylko na wnioskowanie dotyczące kierunków zależności, ale także dokonanie złożonych analiz sieciowych. Oddzielnym kierunkiem przyszłych badań jest wpływ zwrotny utrzymujących się objawów oraz ich remisji (samoistnej lub w wyniku terapii) na cechy temperamentu.

 

Marcin Rzeszutek

Wydział Psychologii, Uniwersytet Warszawski

Profile temperamentu w ujęciu Regulacyjnej Teorii Temperamentu a objawy zespołu stresu pourazowego (PTSD): Analiza porównawcza w podejściu skoncentrowanym na osobach

Celem badania było poszukiwanie profili w obrębie cech temperamentu, opisanych przez Regulacyjną Teorię Temperamentu (RTT) wśród przedstawicieli służb mundurowych po doświadczeniach traumatycznych oraz wśród pacjentów zakażonych wirusem HIV. Dodatkowo chcieliśmy zbadać, czy wyodrębnione profile temperamentalne będą inaczej powiązane z nasileniem objawów zespołu stresu pourazowego (PTSD) wśród tych dwóch grup badanych. W badaniu tym uczestniczyła też grupa kontrolna osób dorosłych bez deklarowanych przeżyć traumatycznych. Łączna próba badawcza liczyła 1160 osób, w tym 417 pracowników służb mundurowych, 310 nosicieli wirusa HIV oraz 432 osoby dorosłe z populacji ogólnej jako grupa kontrolna. Narzędzia badawcze obejmowały Kwestionariusz PTSD-C oraz Kwestionariusz FCZ-KT. Analiza profili latentnych wykazała istnienie odrębnych profili temperamentu w próbie służb mundurowych oraz w próbie osób zakażonych wirusem HIV, które były inaczej powiązane z nasileniem objawów PTSD wśród tych dwóch grup badanych. Podejście skoncentrowane na osobach może w sposób bardziej trafny uchwycić wewnątrzosobową zmienność w strukturze temperamentu, jak również jego związki z różnymi konstruktami klinicznymi wśród różnych populacji badawczych.

Maciej Stolarski

Wydział Psychologii, Uniwersytet Warszawski

Energia umysłu. O roli temperamentu w funkcjonowaniu poznawczym

Temperament stanowi formalną charakterystykę zachowania – pozostaje zatem niezależny od treści zachowania. Możemy zatem przewidywać, iż jego regulacyjna rola może okazać się istotna również w odniesieniu do specyficznej treści zachowania, jaką jest funkcjonowanie poznawcze. W ramach wystąpienia omówię wyniki dociekań badawczych, które podjęliśmy wspólnie z Marią Ledzińską i Marcinem Zajenkowskim, a których efektem stała się opublikowana przed kilkoma laty monografia Temperament i poznanie. Energetyczne i czasowe zaplecze umysłu. Przytoczę najbardziej istotne wyniki, które odzwierciedlają złożoność i wielopoziomowość efektów temperamentu w obszarze zarówno prostych (uwaga, pamięć robocza) jak i złożonych (rozmaite przejawy metapoznania) funkcji poznawczych. Przedstawię również dane, które wskazują na wyraźną moderacyjną rolę charakterystyk temperamentalnych dla zależności pomiędzy potencjałem intelektualnym (inteligencja płynna) a efektywnością wykonania rozmaitych zadań poznawczych. Wyniki zrealizowanych przez nas badań dowodzą, iż cechy temperamentu mogą pełnić rolę regulacyjną również w przebiegu i efektywności procesów poznawczych – zarówno prostych, jak i złożonych.